ΟΣΟ ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, ΚΡΑΤΗ ΚΑΙ ΕΘΝΗ, ΘΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΠΟΛΕΜΟΥ
Αν πραγματικά οι ηγέτες του δυτικού και ανατολικού μπλοκ καπιταλιστικής εξουσίας ήθελαν πραγματικά ειρήνη και διαπραγματεύσεις θα έκαναν κάτι απλό, όπως έχει γίνει σε άλλες περιπτώσεις στο παρελθόν: Πρώτον: θα συνέστηναν μια διεθνή αρχή ή επιτροπή παρατηρητών για να ελέγξουν τις εκατέρωθεν καταγγελίες για κατασκευή ή σχέδια κατασκευής χημικών, βιολογικών και πυρηνικών όπλων. Δεύτερον: θα προχωρούσαν σε συνθήκη ειρήνης και απαγόρευσης-καταστροφής χρήσης τέτοιων όπλων , δυτικά και ανατολικά. Το ότι τώρα κανείς καπιταλιστικός συνασπισμός δυτικός/ανατολικός δεν το έχει κάνει, δείχνει περίτρανα το σάπιο, εξουσιαστικό και ανταγωνιστικό χαρακτήρα των καπιταλιστικών συστημάτων και την άρρωστη δυσπιστία και εχθρότητα μεταξύ τους. Αφού ουσιαστικά η φύση του καπιταλισμού είναι ο ανηλεής και θανατηφόρος ανταγωνισμός μεταξύ οικονομικών συμφερόντων και κρατικών μπλοκ εξουσίας.
Τρίτον: το ΝΑΤΟ-Δύση θα πρέπει να τηρήσει τις υποσχέσεις του για μη επέκταση προς τα ανατολικά και περικύκλωση της Ρωσίας, και να τηρήσουν τις συμφωνίες του Μινσκ, ή εναλλακτικά να αποδεχτεί τη δημιουργία δημοψηφισμάτων με παρουσία πολλών ανεξάρτητων παρατηρητών στις ρωσόφωνες περιοχές που θα αποφασίζουν πού θα ανήκουν (όχι ότι η δημιουργία νέων κρατών και συνόρων βοηθούν την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό να προοδεύσουν πραγματικά). Αν πραγματικά θέλουν οι ηγέτες των μεγάλων αλλά και μικρότερων δυνάμεων που εμπλέκονται (π.χ. ο Ζελένσκι) να σταματήσει το ανθρωπιστικό δράμα και τα εγκλήματα πολέμου, τα οποία πάντα υπάρχουν σε ένα πόλεμο που ουσιαστικά στρέφεται κατά του λαού και των πόλεων. Γιατί οι εθνικισμοί που οδηγούν πάντα σε τραγωδίες και πολέμους ευθύνονται για την παρούσα κρίση, πάντα βέβαια ως ιδεολογικό προκάλυμμα των καπιταλιστικών ανταγωνισμών. Η εθνικιστική κυβέρνηση της Ουκρανίας με την ανοιχτή ή και καλυμμένη στήριξη ακροδεξιών παραστρατιωτικών ταγμάτων δυναμίτισε τις συμφωνίες του Μινσκ, και παραβιάζοντας-καταπιέζοντας συστηματικά τα δικαιώματα των ανθρώπων στις ρωσόφωνες επαρχίες, οπότε έχει σημαντικό μερίδιο ευθύνης για την παρούσα κρίση και τον πόλεμο που άρχισε η Ρωσία.
Η δε Δύση και το ΝΑΤΟ ευθύνονται για την υποκίνηση τέτοιων εθνικιστικών κινημάτων μέσα από ακροδεξιές κυβερνήσεις ανδρείκελά τους και την υποστήριξη και ενίσχυση ακροδεξιών και νεοναζιστικών κινημάτων σε όλη την Ευρώπη και ιδιαίτερα σε χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ. Μια τέτοια περίπτωση είναι και η περίπτωση Ζελένσκι, άσχετα από τη βιτρίνα των δημοκρατικών εκλογών που είναι γνωστό πώς στις σύγχρονες μαζικοποιημένες δημοκρατίες (της πλύσης εγκεφάλου) κατευθύνεται η κοινή γνώμη και οι θεατές και συνωμοσιολόγοι ψηφοφόροι. Όπως και στη Γεωργία εξάλλου. Και όλες αυτές είναι κυβερνήσεις που στηρίζονταν και καλλιεργούσαν έναν ακροδεξιό, εθνικιστικό και αντιρωσικό κλίμα και μια επεκτατική πολιτική, που απειλούσε τη Ρωσία, στο όνομα της δυτικής δημοκρατίας και της δυτικής καλοζωίας-καταναλωτικής αποχαύνωσης. Δηλαδή εναντίωση στο ρωσικό καπιταλιστικό-εξουσιαστικό σύστημα προς χάριν όμως του καλυμμένου δημοκρατικού ολοκληρωτισμού, όπως έγινε στο παρελθόν με την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ από κινήματα από τα κάτω, που όμως τελικά οδηγήθηκαν έντεχνα από τους πολιτικούς της αντιπολίτευσης (που έκαναν κριτική και απέρριπταν τον σταλινισμό) στον δυτικό τρόπο καπιταλιστικής εξουσίας.
Βέβαια και ο Ρωσικός εθνικισμός είναι εξίσου επεκτατικός και ανταγωνιστικός για να εξυπηρετεί τα γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντά του. Και φυσικά δεν μπορούσε να μην αντεπιτεθεί στις κινήσεις του ΝΑΤΟ, προκαλώντας έναν σκληρό πόλεμο, μια ανθρωπιστική τραγωδία, με εγκλήματα κατά αμάχων, όπως όλοι οι πόλεμοι φυσικά, ιδιαίτερα από το 20ό αιώνα, όπου στοχεύουν κυρίως στους αμάχους, στην οικονομία και στις υποδομές και όρους επιβίωσής τους, για να τους τρομοκρατήσουν, να τους εξαθλιώσουν και να τους υποτάξουν, και βέβαια να ρίξουν την κυβέρνησή τους. Χρησιμοποιούνται σε αυτόν τον πόλεμο παλαιά και σύγχρονα μέσα επιβολής και τρομοκρατίας, από τη μεσαιωνική πολιορκία πόλεων και τον ασφυκτικό αποκλεισμό αμάχων από τρόφιμα, νερό και φάρμακα, έως τον πόλεμο της πληροφορίας-επικοινωνίας με νέα μέσα, κοινωνικά δίκτυα, κινητά τηλέφωνα, ΜΜΕ, αλλά και νέες τεχνολογίες , μυστικά νέα όπλα που δοκιμάζονται σε κάθε πόλεμο.
Θα σταματήσουν τον πόλεμο; Ή έχουν αποφασίσει ότι μπορούν να εξασφαλίσουν μακροπρόθεσμα τα συμφέροντά τους και τη διαιώνιση της εξουσίας τους μόνο με έναν παγκόσμιο πόλεμο; Η οικονομία των εξουσιαστών και των αναπτυγμένων κρατών έχει περιέλθει σε τόσο βαθιά κρίση, η οποία επιδεινώθηκε περαιτέρω λόγω της πανδημίας, ώστε έχει μπλοκάρει και βρίσκεται σε αδιέξοδο. Σε τέτοιες συνθήκες ένας πόλεμος, ακόμη και παγκόσμιος, εξυπηρετεί μακροπρόθεσμα τα συμφέροντα των καπιταλιστών-εξουσιαστών, όσο και αν βραχυπρόθεσμα επιδεινώνει και βαθαίνει την κρίση. Αυτή όμως είναι ιστορικά και η απαραίτητη συνθήκη-ευκαιρία για αναζωπύρωση και ανάφλεξη της καπιταλιστικής οικονομίας.
Το ζήτημα είναι τώρα τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι, οι κοινωνίες. Σε μια εποχή που οι λαοί έχουν πολύ φτωχή έως ανύπαρκτη κοινωνική συνείδηση, έχουν ξεχάσει ή δεν έχουν ζήσει οι νεότεροι ιστορικές εμπειρίες με επαναστάσεις εξεγέρσεις όπου υπήρχε υψηλή ταξική συνείδηση, οι άνθρωποι είναι απαθείς, μπερδεμένοι, παραλυμένοι. Θα υπάρξει αφύπνιση της κοινωνικής-ταξικής συνείδησης; Ή θα οδηγηθούν για άλλη μια φορά στη σφαγή, πολεμώντας πειθήνια για τα αφεντικά τους (νομίζοντας μάλιστα ότι υπερασπίζονται υψηλά ιδανικά όπως η ελευθερία τους) και για τα κέρδη τους; Γιατί τα σύνορα, τα κράτη και τα έθνη ή οι εθνότητες δεν είναι παρά ιδεολογικές κατασκευές της εξουσία για το γνωστό διαίρει και βασίλευε… Οι λαοί δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν, αντίθετα έχουν καθήκον να απαλλαγούν από αφέντες δεξιά και αριστερά, δυτικά και ανατολικά για ένα αταξικό, ακρατικό , πραγματικά ανθρώπινο πολιτισμό.
Σε περιόδους κρίσης η εξουσία δεν μπορεί να κρύψει το πραγματικό της πρόσωπο και αποκαλύπτεται: δείχνει τον αυταρχικό και ρατσιστικό χαρακτήρα της. Με μεθόδους καταστολής και ελέγχου, προσπαθεί να διαχειριστεί και να ελέγξει από τη μια τις αντιδράσεις των ανθρώπων και από την άλλη να οργανώσει τις οικονομικές και κοινωνικές δομές με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι το δυνατόν αποτελεσματικές. Αυτό σημαίνει να αναπαράγεται όσο το δυνατόν απρόσκοπτα η εξουσία και η ταξική διαίρεση της κοινωνίας, και παράλληλα να διατηρείται το οικονομικό σύστημα εκμετάλλευσης-κέρδους (καπιταλισμός, γαρ).
Η κεντρική εξουσία μέσα από την κρατική δομή και την πολιτική έκφρασή της, την εκάστοτε κυβέρνηση, θεωρεί καίριας σημασίας και προσπαθεί με την πολιτική διαχείρισης της κρίσης να μην έχει καταστροφικό για αυτήν πολιτικό κόστος. Θέλει να πείσει ότι μπορεί να διασφαλίσει την ευμάρεια και την ασφάλεια των υπηκόων της, ότι είναι οπωσδήποτε αποτελεσματική, έχει πυγμή και κύρος και είναι η μόνη εγγύηση και η μόνη αρμόδια και κατάλληλη για να διαχειρίζεται τέτοιες κρίσιμες καταστάσεις.
Για να έχει όμως πολιτικό όφελος και να επιβεβαιώνει την κυριαρχία της πρέπει να επιβάλλει την ιδεολογία της όσο το δυνατόν ευρύτερα στα καταπιεσμένα και ελεγχόμενα κοινωνικά στρώματα και τάξεις. Είτε με την πειθώ είτε με τον εκβιασμό. Στην περίπτωση της επιδημιολογικής κρίσης που διανύει το καπιταλιστικό πολιτικό και πολιτισμικό σύστημα η κυβέρνηση, βλέποντας ότι δεν μπορεί να διαχειριστεί έναν ανεξέλεγκτο και πρωτόγνωρο ιό, περνάει στο τελευταίο χαρτί της, τον εκβιασμό και τη ρατσιστική συμπεριφορά σε όσους την αμφισβητούν. Και μάλιστα με ένα παράταιρο και αντιφατικό τρόπο. Ενώ από τη μία αναγνωρίζει το άτοπο και αναποτελεσματικό της πολιτικής του υποχρεωτικού εμβολιασμού, από την άλλη τον επιβάλλει έμμεσα εκβιάζοντας και εξωθώντας σε εμβολιασμό τους ελεγχόμενους και κατεσταλμένους πολίτες με τα πρόσφατα μέτρα που εξήγγειλε. Με ένα κρεσέντο ρατσισμού και υποκρισίας αποκλείει ουσιαστικά ανθρώπους από σχεδόν όλους τους τομείς κοινωνικών εκδηλώσεων και συνηθειών (που ναι μεν πολλές από αυτές μπορεί να είναι μέρος του συστήματος, αλλά ο αυταρχικός αποκλεισμός από αυτές επιτείνει τον ολοκληρωτισμό δε). Έτσι εφαρμόζει το παλιό και δοκιμασμένο δόγμα του διαίρει και βασίλευε, δημιουργώντας προνομιούχους και μη καταπιεσμένους.
Οι ανεμβολίαστοι και γενικά οι αμφισβητίες στιγματοποιούνται και στοχοποιούνται τόσο από την κυβέρνηση, όσο και από εξουσιαστές επιστήμονες ή και απλούς κατεσταλμένους και ελεγχόμενους πολίτες. Στόχος είναι η εντεινόμενη αυταρχικοποίσης της ζωής, ο αυξανόμενος έλεγχος της ζωής των υπηκόων και τελικά ο ολοκληρωτισμός με τον μανδύα της δημοκρατίας και της κοινωνικής αλληλεγγύης και υπευθυνότητας. Η εξουσία έχει το άγχος και βιάζεται να πείσει – ουσιαστικά να επιβάλει – την άποψή της για την επιδημιολογική κρίση και την πανδημία. σύ άποψή της αυτή, υποστηρίζεται από την εξουσιαστική επιστήμη, εδώ την ιατρική, η οποία δεν είναι ουδέτερη και αντικειμενική, αλλά αντανακλά την ιδεολογία της εξουσίας για το σώμα: μια μηχανιστική αντίληψη που δε βλέπει το σώμα ως ολότητα, αλλά ως μηχανή που αποτελείται από λειτουργικά μέρη και πρέπει να είναι απομονωμένη από το εχθρικό εξωτερικό περιβάλλον.
Σύμφωνα με την εν λόγω ιδεολογικοποιημένη επιστήμη, η μόνη λύση είναι τα εμβόλια, οι αμφισβητίες είναι οι κακοί, ανεύθυνοι και αντικοινωνικοί, προσβάλλοντας έτσι την νοημοσύνη και την προσωπικότητα. Αποκρύπτοντας βέβαια τις βλαβερές συνέπειες των εμβολίων, έστω και πίσω από μια κοινότοπη στατιστική και απλουστευτική λογική του μη χείρον βέλτιστον, δηλαδή τα αρνητικά είναι πολύ λιγότερα από τα οφέλη. Οφέλη βέβαια που βλέπουμε να εξανεμίζονται, καθώς η αποτελεσματικότητα των εμβολίων δεν είναι δεδομένη. Επίσης αποκρύβουν το γεγονός ότι ο ιός αυτός είναι ανεξέλεγκτος, εξελίσσεται απρόβλεπτα και εξαπλώνεται, διαλύοντας τα όποια μέτρα προστασίας από αυτόν.
Αποκρύπτουν επίσης το γεγονός ότι θέλουν να διατηρήσουν το προβληματικό, ελλειμματικό και αναποτελεσματικό σύστημα υγείας και περίθαλψης, αντί να το ενισχύσουν και να του δώσουν πραγματικά κοινωνικό χαρακτήρα. Για αυτό λοιπόν και προπαγανδίζουν μανιωδώς το δόγμα της ατομικής ευθύνης όσον αφορά τα μέσα ατομικής προστασίας και τον εμβολιασμό, ότι φταίνε οι πολίτες για την πίεση και την ανεπάρκεια των νοσοκομείων, και φυσικά περισσότερο τα παιδιά και οι νέοι που είναι ανεύθυνοι και ανώριμοι, αφού ενώ αυτοί είναι κυρίως οι φορείς της νέας μετάλλαξης δέλτα, φέρονται απερίσκεπτα, δεν προσέχουν, συνωστίζονται και διασκεδάζουν ή κάνουν παρέες και φιλίες, ζουν απλά τη ζωής τους χωρίς να νοιάζονται για τους άλλους.
Αυτό υπονοεί ότι μόνο η εξουσία νοιάζεται πραγματικά για την υγεία των πολιτών και μάλιστα επιβάλλει έναν τρόπο ζωής που είναι υγειονομικά «υπεύθυνος». Στερεί το αναφαίρετο δικαίωμα του αυτοκαθορισμού της ζωής, το τι κάνω με το σώμα μου και την υγεία μου, την ασφάλειά μου, το τι ρισκάρω για να ζήσω τη ζωή που επιθυμώ ή ονειρεύομαι. Οπότε έτσι στερεί από το άτομο την ταυτότητά του, την ιδιαίτερη εσωτερική ποιότητά του: την προσωπικότητα, τον εαυτό του. Το ίδιο ισχύει και με την κατασταλτική πολιτική για τη ζώνη ή το κράνος στην οδήγηση, που αφορούν καθαρά την ατομική επιλογή για τη ζωή και το σώμα του καθενός. Στην περίπτωση του κορονοϊού οφείλεις και εμβολιαστείς και να τηρείς τα μέτρα προστασίας και να περιορίσεις τις κοινωνικές σου συναναστροφές και ασχολίες. Έτσι ο θάνατος και η αρρώστια εξοβελίζονται στο πυρ το εξώτερον ωσάν να μην είναι φυσικές διαδικασίες της ζωής και πολλές φορές αιτίες ανανέωσής της. Αυτό δείχνει αν μη τι άλλο έναν τύπο ιδιότυπου θρησκευτικού φανατισμού και ανορθολογισμού από την εξουσία που έχει κυριαρχήσει εντούτοις σαν δομικό χαρακτηριστικό της ψυχολογίας του ανθρώπου και του πολιτισμού του ίδιου.
Όμως πόσο πραγματικά νοιάζεται η εξουσία για τους ελεγχόμενους ανθρώπους της; Όταν αντί να χτίσει ένα σύστημα υγείας κοινωνικό, δημοκρατικό και εξισωτικό, το διατηρεί στα όρια της λιτότητας και της ανεπάρκειας; Όταν δεν τσιγκουνεύεται να ξοδεύει για εξοπλισμούς ή για τους μηχανισμούς καταστολής και παραμελεί την υγεία; Πόσο ενδιαφέρεται για την υγεία και το ευ ζην των ηλικιωμένων, όταν τους υποχρεώνει εμμέσως να κλείνονται στα σπίτια τους, αντί να πάρει μέτρα απλά όπως να ορίσει χρονικές ζώνες πρόσβασης σε καταστήματα για ηλικιωμένους ή να χρηματοδοτεί τη μεταφορά τους με ταξί, όπως γίνεται σε πόλεις στη Γερμανία; Και μέτρα πιο τολμηρά, όπως ο γιατρός στο σπίτι και η διεύρυνση και ενίσχυση της πρωτοβάθμιας υγείας; Και εν τέλει, πόσο πραγματικά νοιάζεται για την υγεία μας, αφού δεν χρηματοδοτεί τα τεστ όπως χρηματοδοτεί τα εμβόλια;
Απλά λοιπόν τιμωρεί αυτούς που επιλέγουν να μην εμβολιαστούν με το να πληρώνουν για την πρόσβασή τους στην κοινωνική ζωή. Αυτό που τη νοιάζει πραγματικά την εξουσία και την κυβέρνηση είναι να επιβάλει την ιδεολογία της, τις αξίες της και να επιβεβαιώσει το κύρος της και την κυριαρχία της ως δύναμη ελέγχου, επιτήρησης και προστασίας της ασφάλειας, όπως επίσης τη διατήρηση της οικονομίας και του καπιταλιστικού συστήματος, έστω και αν αυτό σημαίνει επάνοδο του ολοκληρωτισμού και του ρατσισμού-φασισμού.
Σύμφωνα με τη «Φιλοσοφία της Οικονομίας Ι» (κύκλος μαθημάτων από τον Νώντα Κούκα – βλέπε «IAMAREVI» wordpress.com), η πρωτόλεια, ασχημάτιστη και ανοργάνωτη ακόμη κοινωνία, αναδύθηκε μέσα από το «αφηρημένο ατομικό κέρδος» στο αρχικά ρευστό, ασχημάτιστο ή αδιαμόρφωτο φαντασιακό των «ατόμων». Η «πραγματική» ωστόσο, δηλαδή η ταξική κοινωνία και ιστορία εκκινούν όταν μορφοποιείται στην νεοσχηματισμένη συνείδηση των ατόμων το συγκεκριμένο, πλέον, ατομικό κέρδος. Έτσι εκδηλώνεται-εκδιπλώνεται ως ιστορική «τριπλέτα» το Φαντασιακό, η Συμβολική Τάξη και το Πραγματικό (η Τάξη-Order ή το Κράτος της κυρίαρχης εκμεταλλεύτριας τάξης).
Με το πέρασμα των αιώνων οι τρεις «υποδοχείς» της ιστορικής τριπλέτας παίρνουν διάφορες μορφές και καθορίζουν την ιστορική εξέλιξη και τις διαδοχικές δομές-σχηματισμούς της ταξικής κοινωνίας και οικονομίας. Οι διαδικασίες αυτές έχουν περιγραφεί διεξοδικά στη «Φιλοσοφία της Οικονομίας Ι». Πώς έχουν όμως εξελιχθεί οι τρεις συνιστώσες και η ίδια η τριπλέτα σήμερα; Θα επιχειρήσω εδώ μια πρώτη ερμηνεία.
Από τη δεκαετία του ’80, η ανάπτυξη της τεχνολογίας είναι τέτοιου μεγέθους και έκτασης που ως καταναλωτικό εμπόρευμα μπαίνει στα σπίτια όλων σχεδόν των ανθρώπων. Το «θέαμα» , ως προϊόν του τεράστιου τεταρτογενούς βιομηχανικού τομέα της καπιταλιστικής οικονομίας, γίνεται η κυρίαρχη αναπαράσταση και κρατούσα ιδεολογία που αποικίζει τη σκέψη, το φαντασιακό, το υποσυνείδητο και τον τρόπο ζωής του σύγχρονου ανθρώπου. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι η τεχνολογία του θεάματος, με τις εικόνες, τις αξίες και τις ιδέες που εμφυτεύει στον εγκέφαλο, ως αποτέλεσμα της τρομερής δύναμής της να κάνει πλύση εγκεφάλου στους ανθρώπους και να αποχαυνώνει τις συνειδήσεις, έχει καταλάβει τον χώρο αυτού που ο Νώντας Κούκας ορίζει ως «Φαντασιακό»: την υπέρτατη αναγωγή στη συνείδηση του ανθρώπου. Μια αναγωγή που ιδεολογικοποιεί, αντιστρέφει την πραγματικότητα για να την δικαιολογεί και να την κάνει κατανοητή-προσληπτή για το υποκείμενο. Μόνο έτσι το υποκείμενο μπορεί να προσαρμοστεί στη σκληρή εκμεταλλευτική-εξουσιαστική πραγματικότητα που τον καταδυναστεύει και τον αλλοτριώνει από τον εαυτό του και την αληθινή ύπαρξη, την πραγματική πραγματικότητα. Ολόκληρος λοιπόν ο ψυχικός και πνευματικός του κόσμος κατακλύζεται από την εικόνα και το θέαμα μιας ψευδαίσθησης που την περνάει για πραγματική ζωή. Και εξωραΐζει έτσι την υποδούλωσή του στην κυριαρχία των αφεντικών του. Η τηλεόραση είναι ο δούρειος ίππος ,ο πρωταρχικός φορέας της εικονικής πραγματικότητας και της κυρίαρχης αστικής ιδεολογίας. Με την εξέλιξη όμως της τεχνολογίας, νέα μέσα μαζικής αποχαύνωσης πλασάρονται στην αγορά.
Οι εικόνες διαφόρων σταρ, μοντέλων, ψηφιακών πολεμιστών και «ηρώων», «καλών και κακών», αχαλίνωτης εικονικής αλλά ωστόσο πολύ αποτελεσματικής στον εκβαρβαρισμό βίας κατακλύζουν τον ιδιωτικό χώρο και τον «ελεύθερο» χρόνο του ατόμου από τη νεαρή του ηλικία. Τα εντυπωσιακά εφέ και η εικονική πραγματικότητα «εμφυτεύεται» στους νευρώνες των εγκεφάλων των σύγχρονων «ζόμπι» καταναλωτών. Το υποκείμενο ταυτίζεται με ιλουστρασιόν ψηφιακές περσόνες, που δεν έχουν καμιά σχέση με την ζώσα πραγματικότητα. Έτσι η ψευδαίσθηση αποικίζει το φαντασιακό, τη φαντασία και τη σκέψη του σύγχρονου ανθρώπου. Η ιδεολογία του απόλυτου ατομισμού, η αποξένωση-αλλοτρίωση του ατόμου από τον εαυτό και την ύπαρξή του, η ύπνωσή του και η υποταγή του σε έναν βάρβαρο κόσμο καλυμμένης-έμμεσης βίας, αλλά τόσο απροκάλυπτης και εξίσου καταστροφικής για την ανθρώπινη συνείδηση και ψυχή. Παιδιά εξαρτημένα από τη εικονική βία και περιπέτεια, από την κυριαρχία της εικόνας και του θεάματος, χωρίς πραγματική κοινωνική και προσωπική ζωή, ενδιαφέροντα και σχέσεις, χωρίς γνήσια επικοινωνία και κριτική σκέψη. Άτομα φοβικά, αγχωτικά, αφού είναι εξαρτημένα από την παιδική τους ηλικία στη βία, στον ανταγωνισμό, στον πόλεμο, και άρα άτομα νευρωτικά, ψυχωτικά, κατευθυνόμενα. Άτομα που διοχετεύουν τη βία που ενσωματώνουν προς τα έξω, στις σχέσεις τους, στους συνανθρώπους τους ή στον ίδιο τους τον εαυτό.
Στο βαθμό βέβαια που η τεχνολογία και τα προϊόντα της έχουν κυριαρχήσει στην ιδιωτική κατανάλωση, διασκέδαση και ψυχαγωγία, , είναι λογικό επακόλουθο ότι το θέαμα θα εξαπλωνόταν και στον δημόσιο χώρο. Σε αυτό συμβάλλει καθοριστικά εξάλλου και το έντεχνα καλλιεργημένο πνευματικό υπόβαθρο του εξατομικευμένου υποκειμένου: η χυδαία ημιμόρφωση και ο λαϊκίστικος αποχαυνωτικός-παραπλανητικός λόγος. Έτσι τώρα η τεχνολογία ως χυδαίο πνευματικό προϊόν, παίρνει και τη μορφή του «Δημόσιου Χώρου» της «Συμβολικής Τάξης». Τα κοινωνικά δίκτυα, χάρη στην τεχνολογία, έχουν διογκώσει τη σφαίρα του ιδιωτικού και την έχουν επεκτείνει τόσο, ώστε να γίνεται δημόσιος χώρος. Τα έξυπνα κινητά, τα τάμπλετς και τα άιπαντς, έχουν αναμίξει τον ιδιωτικό χώρο με τον δημόσιο, σε μια αξεδιάλυτη ενότητα, που συνιστά τη σύγχρονη συνθήκη της καθημερινής κοινωνικότητας και ιδιωτικότητας. Όλοι γίνονται φωτογράφοι, ζωγράφοι, σχεδιαστές μόδας ή οτιδήποτε άλλο μπορείς να φανταστείς, φωτογραφίες κάθε προσωπικής και κοινωνικής στιγμής γίνονται προσιτές σε μαζικό επίπεδο, σε πλήθος χρηστών και «φίλων». Ο ναρκισσισμός των σέλφι και των λάικς έχει αντικαταστήσει την χαμένη αυτοπεποίθηση, την προσωπική αξία, την τριβή μέσα από τις πραγματικές σχέσεις, τις δεξιότητες-ικανότητες και την κριτική σκέψη.
Αλλά οι επιδράσεις οπωσδήποτε επεκτείνονται και στην τρίτη σφαίρα της Τριπλέτας, στο Πραγματικό, στην Τάξη-Κράτος (Order). Εδώ το κυρίαρχο-καθοριστικό στοιχείο είναι τα τεχνολογικά μέσα ελέγχου και καταστολής, με τις τεράστιες δυνατότητες που έχουν στο να φακελώνουν και να παρακολουθούν σε κάθε βήμα, σε κάθε ανάσα, τα εξουσιαζόμενα-καταπιεζόμενα άτομα, για λογαριασμό της εκάστοτε εξουσίας, πολιτικής, κρατικής, ιδιωτικής, οικονομικής, πνευματικής. Εξάλλου, η ίδια η οικονομία έχει γίνει άυλη, άυλο χρήμα, άυλοι τίτλοι, χρηματοπιστωτικές φούσκες, πολιτιστική βιομηχανία, βιομηχανία του θεάματος. Η εν λόγω στρέβλωση, η υπερδιόγκωση του τζογαδόρικου καπιταλισμού, δημιουργεί τη σημερινή βαθιά και μόνιμη κρίση, ανισορροπία και παρακμή της καπιταλιστικής οικονομίας. Η διαταραχή είναι τέτοιας κλίμακας, που μπορεί να οδηγήσεις σε μεγάλους πολέμους και καταστροφές (κυρίως κλιματικές-οικολογικές).
Όπως είναι γνωστό, στο έργο του ο Φρόυντ υποστηρίζει ότι γενεσιουργός αιτία των νευρώσεων και των ψυχώσεων, όπως και των παιδικών τραυμάτων, είναι οι σεξουαλικές ορμές και διεργασίες κατά την ανάπτυξη του ατόμου.
Οι διεργασίες αυτές ξεκινούν από πολύ νωρίς, αμέσως μετά τη γέννηση του ατόμου, και ιδιαίτερα αυτές οι πρώιμες σεξουαλικές ορμές και συμπεριφορές, σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον, παίζουν τον σοβαρότερο και άκρως αποφασιστικό-καταλυτικό ρόλο στην εκδήλωση των «ψυχικών ασθενειών». Βέβαια ο Φρόυντ δέχεται και την επίδραση κληρονομικών και βιολογικών παραγόντων, όπως επίσης και τυχαίων γεγονότων από την αλληλεπίδραση του παιδιού με το περιβάλλον του, της ιδιαίτερης δηλαδή ιστορίας ζωής του. Δεν παραγνωρίζει τέλος και τον διαμορφωτική δύναμη της κοινωνίας, όχι μόνο στη γέννηση των ψυχώσεων και νευρώσεων (ως αλληλεπίδραση ατόμου-κοινωνίας, όπου οι ορμές του ατόμου συγκρούονται με τις κοινωνικές-ηθικές επιταγές) αλλά και στο με ποια μορφή θα εκδηλωθούν. Δηλαδή αναγνωρίζει τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις ή σε διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμούς. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Φρόυντ, πρώτος και τελευταίος λόγος για την εκδήλωση μιας ψυχικής ασθένειας είναι ο σεξουαλικός παράγοντας.
Όμως ακόμη και τις ίδιες τις σεξουαλικές ορμές, συμπεριφορές, τις εμπειρίες-βιώματα και τις «λιμπιντικές επενδύσεις» του ατόμου, από τη βρεφική και παιδική ηλικία έως και την ενήλικη, μπορούμε να τις προσεγγίσουμε ως σύμβολα και άρα να τις ερμηνεύσουμε συμβολικά. Και με αυτόν τον τρόπο αποκαλύπτουμε και τον στόχο αυτού του άρθρου. Την απόπειρα για μια συμβολική προσέγγιση της φροϋδικής θεωρίας, έστω αποσπασματικά και μερικά.
Ο συμβολικός χαρακτήρας των νευρώσεων και των συμπτωμάτων
Οι σεξουαλικές ορμές και συμπεριφορές του μωρού ή του παιδιού (ή και του ενηλίκου) θεωρώ ότι εκλαμβάνονται από το ίδιο ως σύμβολα ή έχουν συμβολική λειτουργία, σε τελευταία ανάλυση. Και αυτό γιατί ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και σκέφτεται μέσω εικόνων, δηλαδή αναπαραστάσεων – με νόημα-σημασία. Όχι μόνο η συνείδηση, αλλά και το ασυνείδητο, λειτουργούν και αποκτούν βιώματα και πληροφορίες με συμβολική μορφή και σημασία (νόημα). Για παράδειγμα η λίμπιντο παίρνει τη μορφή διαφόρων σεξουαλικών ορμών και επιθυμιών. Τόσο οι τελευταίες όσο και η πρώτη είναι απροσδιόριστες, εν δυνάμει ή πρωτόλειες δυνάμεις ή ενέργειες. Για παράδειγμα, το βρέφος μπορεί να στρέφεται και να αναζητά το στήθος της μητέρας, αλλά ταυτόχρονα η ενστικτώδης αυτή δύναμη αποκτά έναν στόχο που έχει μια συγκεκριμένη μορφή, μια εικόνα για το βρέφος. Έτσι το στήθος γίνεται ένα πρώιμο σύμβολο για τον ψυχισμό του. Τα ορμέμφυτα και τα ένστικτα είναι ζωτικές θα λέγαμε λειτουργίες, βιολογικές, νευρολογικές, έχουν μια αυτοματοποιημένη λειτουργία. Ενώ η λίμπιντο φαίνεται να σχετίζεται με εκείνα που αφορούν στην ικανοποίηση, την ηδονή, την ευχαρίστηση του ατόμου.
Όλα αυτά όμως, δεν μπορούν να εκδηλωθούν παρά ως σύμβολα. Άλλο ένα παράδειγμα: τα παιδιά τυγχάνει να δουν τους γονείς να συνευρίσκονται ερωτικά. Αν και κατά τον Φρόυντ σε τόσο μικρή ηλικία δεν συνειδητοποιούν τη σημασία αυτής της πράξης, ωστόσο μένει στη μνήμη τους ως εικόνα, η οποία αργότερα ανακαλείται με διάφορες αφορμές (από φωτογραφίες σε έντυπα, από βιβλία, από παρατήρηση ζώων κλπ) και τότε κατανοείται το νόημά της. Εξάλλου τα παιδιά από νωρίς ξεκινούν την έρευνά τους πάνω σε σεξουαλικά ζητήματα και αναπτύσσουν τις δικές τους «παιδικές σεξουαλικές θεωρίες», παρατηρώντας και απομνημονεύοντας ερεθίσματα του περιβάλλοντος, από τη ζωή ανθρώπων αλλά και ζώων. Τέτοια πρώιμα βιώματα αποκτούν μια συμβολική αξία στην ψυχολογία και στη συνείδηση του παιδιού και ίσως επιδράσουν στο μέλλον στη γενικότερη σεξουαλική συμπεριφορά του ή στην εκδήλωση ψυχοπαθολογικών συμπτωμάτων. Βέβαια εδώ παίζει ρόλο, όπως είπαμε, και το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον: η ανατροφή του παιδιού, αν έχει αυταρχικό ή φιλελεύθερο-δημοκρατκό στιλ, το επάγγελμα των γονιών, η σχέση τους με το παιδί, το αν ο πατέρας λείπει για μεγάλα διαστήματα από το σπίτι, η σχέση του ζευγαριού και πολλά άλλα.
Ο ρόλος της γλώσσας στη δόμηση του χαρακτήρα και των νευρώσεων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εύρημα στην έρευνα του Φρόυντ έχει ο ρόλος που αποδίδει στη γλώσσα, ως στοιχείο της κουλτούρας και στη δημιουργία συνειρμών που αφορούν τόσο στο συνειδητό όσο και στο ασυνείδητου του παιδιού. Όπως επίσης στα παραμύθια και στους θρύλους ή στις ιστορίες που λένε οι γονείς και οι παππούδες στα παιδιά και στα εγγόνια τους. Να λοιπόν ο ρόλος του πολιτισμού και άρα του συμβόλου. Ο Φρόυντ αναφέρεται συχνά στον ρόλο της παράδοσης και των πολιτισμικών εθίμων, για τη διαμόρφωση του ψυχισμού και της συμπεριφοράς του ατόμου. Ας πάρουμε για παράδειγμα τις ομόηχες λέξεις: στη γερμανική γλώσσα η λέξεις «τρυπημένος» και «γεννημένος», όπως επίσης οι «ποντικός» και «δόσεις», ακούγονται σχεδόν το ίδιο, ενώ και σε λαϊκές ιστορίες και αποφθέγματα συνδέονται σαφώς μεταξύ τους. Σε μια περίπτωση «ασθενούς» μια ιστορία με βασανιστήρια με ποντικούς που χώνονται στον πρωκτό του θύματος, συνδέεται συνειρμικά και ανασύρει μια απωθημένη τάση πρωκτικού ερωτισμού και παράλληλα καθορίζουν τη σχέση του ψυχαναγκαστικού με το χρήμα, λόγω της παραπάνω σχέσης ηχητικής ομοιότητας αρουραίων και χρήματος («δόσεων»). Έτσι, ο «αρουραίος» αποκτά συμβολικά σεξουαλική σημασία και αλληλεπιδρά με το σύμβολο «πέος» παράγοντας κι άλλα νοήματα (ψυχαναγκαστικές ιδέες). Επιπροσθέτως, η σημασιολογική επέκταση του «ποντικού» σε μανιώδη «χαρτοπαίκτη» δημιουργεί μια επιπλέον ταύτιση αρουραίου και πατέρα.
Οι εν λόγω συνδέσεις γίνονται με τον αυθόρμητο μηχανισμό του συνειρμού, που όμως λειτουργεί, διότι ακριβώς ακολουθεί τα νήματα και του κόμβους του εννοιολογικού-συμβολικού πλέγματος. Νοήματα κρυφά, βαθιά και ασυνείδητα, και παράλληλα νοήματα συνειδητά, φανερά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι λέξεις-σύμβολα παίζουν ρόλο στην εκδήλωση και διαμόρφωση συμπλεγμάτων, τραυμάτων, νευρώσεων, συμπτωμάτων (π.χ. έμμονων ιδεών) απωθήσεων, εκλογικεύσεων και αναπληρώσεων. Και κατά τη γνώμη μου δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς τα πράγματα. Το τραύμα είναι κι αυτό ένα σύμβολο, όπως και η νεύρωση είναι ένα νόημα και παράγει πολλαπλά νοήματα (συμπτώματα).
Συνεχίζοντας την παράθεση συμβολικών συνδέσεων, ας αναφέρουμε ότι η επιλογή π.χ. «σεξουαλικού αντικειμένου» (ετεροφυλική ή ομοφυλική) εξαρτάται εν πολλοίς από συμβολικούς μηχανισμούς. Ακόμα όμως και οι αρρώστιες σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα: είτε αφορούν ερωτογενείς ζώνες σε διαφορά εξελικτικά στάδια (π.χ. τα σκουλήκια του εντέρου με το πρωκτικό στάδιο και τον πρωκτικό ερωτισμό), συμβάλλοντας έτσι στην εκδήλωση ψυχικών παθήσεων (ή, σε άλλες περιπτώσεις, αφορούν βιολογικούς παράγοντες προδιάθεσης για μια ψυχική ασθένεια (π.χ. η χολέρα ή σύφιλη στην παράνοια). Οι αρρώστιες όμως είναι στοιχείο του πολιτισμού, ενώ όταν λειτουργούν στο συνειρμικό πεδίο επιτελούν συμβολικό ρόλο και επιδρούν καταλυτικά π.χ. σε μια νεύρωση. Επισημαίνουμε εδώ πως η αξία και η αποτελεσματικότητα των συμβόλων έγκειται ακριβώς στην αλληλοσχέτιση και αλληλεξάρτηση με άλλα σύμβολα, στη διασύνδεσή τους, κι έτσι ένα σύμβολο αποκτά νόημα και περιεχόμενο σε σχέση με άλλα, δηλαδή σε σχέση απουσίας/παρουσίας, θέσης/αντίθεσης, συμπλήρωσης και κατακερματισμού. Για αυτό ο «ποντικός» είναι και «πέος» ή άλλοτε «πρωκτός», συμβολίζει τη σεξουαλική πράξη, ακόμη και με τη σαδομαζοχιστική της διάσταση (βιασμός, βασανιστήριο) ή τα παιδιά βγαίνουν από το ανθρώπινο σώμα όπως τα «κακά», άρα κι αυτά είναι κάτι σαν «κακά», δηλαδή ίσως ανεπιθύμητα ή, αντίθετα, και παράγοντας ηδονής-ευχαρίστησης. Αλλά και το αιδοίο είναι άλλοτε «μικρό πουλάκι» και άλλοτε «δεύτερο, μικρό κωλαράκι».
Πολιτισμός, παράδοση και «ψυχική ασθένεια»
Το συμβολικό ρεπερτόριο είναι ευρύτατο, και περιλαμβάνει ζώα πραγματικά ή σε παραμύθια, όπως ο λύκος που όταν βαδίζει όρθιος συμβολίζει τον ανδρισμό και την ενεργητική σεξουαλικότητα, ενώ όταν είναι στα τέσσερα και με κομμένη ουρά ταυτίζεται συμβολικά με τη γυναικεία παθητική σεξουαλικότητα και τον ευνουχισμό. Ανάλογη σημασία έχει και η σεξουαλική συμπεριφορά των ζώων, στο βαθμό που παραπέμπει ή μεταβιβάζεται στην ανθρώπινη σεξουαλικότητα. Συγκαταλέγονται ακόμη περισσότερα πολιτισμικά στοιχεία και παραδόσεις, όπως τα αθώα παιχνίδια και πειράγματα με τον μπαμπά ή τη μαμά, όπου οι παιγνιώδεις φράσεις του τύπου «θα σου φάω το πουλάκι», «θα κάνεις πληγή και θα σου πέσει» ή «θα σε φάω», οι οποίες συνιστούν συμβολικά υπόρρητες απειλές, με αποτέλεσμα να προκαλούν φοβίες και άγχος ευνουχισμού. Βλέπουμε λοιπόν εδώ μπροστά μας τους αλληλένδετους «σημασιολογικούς κόμβους», το «εννοιολογικό πλέγμα» του ανθρώπινου πολιτισμού και το πώς επιδρά στον ανθρώπινο ψυχισμό, στη χαρακτηροδομή, στη συνείδηση και στο ασυνείδητο, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Τέλος, να μην ξεχνάμε ότι η συμβολοποίηση για την οποία συζητάμε «απογειώνεται» (κορυφώνεται) στο όνειρο, όπου μάλιστα συντελείται μια αντιστροφή των σημασιών-νοημάτων και μια ανταλλαγή τους μεταξύ συνειδητού/ασυνείδητου.
Συνεπώς, ο πολιτισμός ως συμβολικό σύστημα και λειτουργία, ως «πολιτισμικό κεφάλαιο», καθορίζει καταλυτικά τον τρόπο εκδήλωσης – τη μορφή – τόσο των λιμπιντικών ορμών όσο και των νευρώσεων/ψυχώσεων και των συμπτωμάτων με τα οποία αυτές εκδηλώνονται(*). Οι ψυχικές ασθένειες και τα συμπτώματά τους, λοιπόν, συγκροτούνται ως συμβολικό περιεχόμενο και έχουν αντίστοιχη λειτουργία: παράγουν νόημα για την ανθρώπινη ψυχολογία, χαρακτηροδομή και συμπεριφορά. Με άλλα λόγια, οι ορμές από μόνες τους δεν μπορούν να έχουν άλλη επίδραση και ενέργεια πέρα από τη συμβολική. Και όπως λέει και η ψυχανάλυση, όχι μόνο το συνειδητό αλλά και το ασυνείδητο είναι συγκροτημένο ως γλώσσα – δηλαδή πάνω σε συμβολικά περιεχόμενα. Το άγχος του ευνουχισμού για παράδειγμα συγκροτείται συμβολικά, μέσα από την εικόνα των διαφορών στην ανατομία του ανδρικού και του γυναικείου σώματος (ανθρώπων ή/και ζώων). Η υπεροχή του ανδρικού γεννητικού οργάνου σε σύγκριση με το γυναικείο, είναι ένα καθαρά πολιτισμικό κεφάλαιο με αντίστοιχη συμβολική και ιδεολογική σημασία. Επιπροσθέτως, η καταπίεση των σεξουαλικών ορμών, οι απαγορεύσεις και οι τιμωρίες, ακόμη και οι λεκτικές απειλές, μεταδίδουν μηνύματα με συγκεκριμένο νόημα, σύμφωνα με τις πολιτισμικές, ταξικές και μορφωτικές καταβολές της οικογένειας (των γονιών).
* Ο Φρόυντ συμφωνεί με τον Γιουνγκ και τον Άντλερ στη σημασία των αρχέγονων πολιτισμικών προτύπων (αρχετύπων του συλλογικού ασυνειδήτου) στη διαμόρφωση του ψυχισμού του ατόμου και των «ασθενειών», μιλώντας για «φυλογένεση». Έτσι, η παρατήρηση των γονιών κατά τη διάρκεια της συνουσίας, η αποπλάνηση, η απειλή ευνουχισμού, μπορεί να μην είναι παιδικά βιώματα αλλά φυλογενετικές πολιτισμικές παραστάσεις που κληρονομούνται στα άτομα. Ωστόσο ο Φρόυντ δίνει σαφέστατο θεωρητικό πλεονέκτημα στην «οντογένεση» και όχι στη «φυλογένεση».
Τον τελευταίο χρόνο, μαζί με την κλιμάκωση της οικονομικής – και συνακόλουθα πολιτικής κρίσης – παρατηρείται και μια γεωμετρικά αυξανόμενη κοινωνική όξυνση. Η ελληνική κοινωνία φαίνεται να πέρασε διαδοχικά όλα τα στάδια ενός ψυχοδράματος: στην αρχή ανησυχία και φόβος με στιγμές πανικού, μετά οργή και αγανάκτηση και στο φόντο θλίψη και παραίτηση· και τέλος, αυτό που ζούμε τώρα. Μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από μίσος, ακραία επιθετικότητα, βία και καταδιωκτική εμμονή.
Ένας ψυχαναλυτής θα έβρισκε ίσως πολλές αναλογίες με την λεγόμενη παρανοϊκή – σχιζοειδή θέση (ή στάδιο) που χαρακτηρίζει την πρώιμη ψυχική ανάπτυξη του ανθρώπου. Σ’ αυτό το στάδιο, πολύ συνοπτικά, το βρέφος, καθώς δεν έχει ακόμα ένα ισχυρό και συγκροτημένο εγώ, επιστρατεύει δυο μηχανισμούς άμυνας προκειμένου να αντιμετωπίσει το τρομακτικό άγχος μετά τη γέννηση: πρώτα, προκαλείται μια διχοτόμηση ανάμεσα στο καλό και το κακό, τόσο στο επίπεδο του εαυτού όσο και του αντικειμένου (= μητέρα, και γενικότερα οι φροντιστές του). Στο επίπεδο του εαυτού υπάρχει το ένστικτο της ζωής και της λίμπιντο («καλό» κομμάτι του εαυτού) και το ένστικτο του θανάτου και της καταστροφής («κακό» κομμάτι)· στο επίπεδο του αντικειμένου υπάρχει αντίστοιχα η ικανοποίηση της ανάγκης για τροφή και ασφάλεια όπου εμπεριέχει συναισθήματα αγάπης και ευχαρίστησης και η έλλειψη αυτής της ικανοποίησης που συνοδεύεται από οργή και επιθετικότητα. Έπειτα επιστρατεύεται ο δεύτερος μηχανισμός άμυνας, η λεγόμενη προβολική ταύτιση μέσω της οποίας το βρέφος προσπαθεί, προκειμένου να προστατεύσει το καλό κομμάτι του εαυτού του και κατά συνέπεια το καλό αντικείμενο, να αποβάλλει όλες τις κακές ιδιότητες από τον εαυτό του και να τις προβάλλει σε ένα πραγματικό εξωτερικό αντικείμενο. Έτσι, αφενός εσωτερικεύει και ταυτίζεται με ένα καλό αντικείμενο ενδυναμώνοντας το εγώ του και αφετέρου εκδιώκει το κακό αντικείμενο που απειλεί να εισβάλει και να κυριεύσει το αδύναμο ακόμα εγώ. Σ’ αυτό το σημείο, το καλό και το κακό διαχωρίζονται απόλυτα και το ανώριμο εγώ βολεύεται στην ασφάλεια της καλής πλευράς.
Επιστρέφοντας στο κοινωνικό πεδίο θα παρατηρούσαμε πως κανονικά, μια κοινωνία με σχετικά ώριμο εγώ (όπως π.χ. μία με αστικό κράτος σύστοιχο με τον ιστορικό ταξικό του ρόλο) θα της ταίριαζε να παραλληλιστεί με ένα επόμενο στάδιο (θέση) της ψυχικής ωρίμασης, αυτό της λεγόμενης καταθλιπτικής θέσης όπου σιγά – σιγά μέσω της ενδοβολής*, εδραιώνεται η αίσθηση ενός καλού εσωτερικού κόσμου και δεν υπάρχει τόσο μεγάλη ανάγκη για πρωτόγονους αμυντικούς μηχανισμούς. Όχι βέβαια ότι σε αυτό το στάδιο εξαλείφονται οι πηγές άγχους και δυσαρέσκειας· απλά επιστρατεύονται πιο εξελιγμένοι αμυντικοί μηχανισμοί που κατά κάποιο τρόπο μετουσιώνουν το άγχος σε ανώτερες ενασχολήσεις. Αυτό για ένα άτομο θα ήταν η αφιέρωση στις τέχνες, στην ποίηση ή στην επιστήμη· για την κοινωνία, η προσπάθεια για αναβάθμιση της πολιτικής και κοινωνικής συνείδησης Αλλά αυτή δεν είναι η ελληνική περίπτωση.
Οι θεωρίες συνωμοσίας, η αυτόματη και άκριτη αναπαραγωγή φημών, η τάση για δαιμονοποίηση και στοχοποίηση ανθρώπων και ομάδων ανθρώπων αλλά και η απόλυτη επικράτηση και συνεχής επανάληψη του απολίτικου ιδεολογήματος περί – γενικώς και αορίστως – κλεφτών και λαμόγιων, δείχνουν πως μάλλον η ελληνική κοινωνία βιώνει μια ιδιότυπη παθολογία σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο.
Η παθολογία στην παρανοϊκή-σχιζοειδή θέση
Ο εγκλωβισμός στο παρανοϊκό – σχιζοειδές στάδιο έχει ως αποτέλεσμα τον κατακερματισμό του εγώ και την βίαιη και γεμάτη μίσος προβολή του προς το εξωτερικό αντικείμενο. Αντίστοιχα, το κοινωνικό εγώ στην ελληνική περίπτωση φαίνεται να βρίσκεται κολλημένο σε μια κακοήθη μορφή προβολικής ταύτισης. Όλα όσα οι πολίτες – μικροαστοί αρνούνται λυσσωδώς να αναγνωρίσουν στον εαυτό τους (ιδιοτέλεια, έλλειψη αλληλεγύης, δόλος, πονηρία, εκμετάλλευση του αδύναμου με την πρώτη ευκαιρία, ραγιαδισμός, συντηρητισμός κλπ) τα προβάλλουν όχι στην εξουσία αλλά στους «πολιτικούς που πρόδωσαν την εμπιστοσύνη τους». Πρέπει να σημειωθεί πως ποτέ η προβολική ταύτιση δεν αφορά ένα εξωτερικό αντικείμενο που δεν έχει ισχυρές ομοιότητες με αυτόν που επιχειρεί την προβολή. Αλλιώς, αν αφορά κάτι άσχετο και παράταιρο, η προβολή δεν θα λειτουργήσει.
Αλλά και η δαιμονοποίηση των μεταναστών ακριβώς σε έναν τέτοιο μηχανισμό προβολής υπακούει: ασυναίσθητα αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας στους μετανάστες. Ακριβώς όμως επειδή, από την άλλη μεριά, γνωρίζουμε πολύ καλά τις δικές μας «αμαρτίες», οι μετανάστες είναι τα ιδανικά εξωτερικά αντικείμενα με τα οποία θα τις ταυτίσουμε, ξεφορτώνοντάς τες από πάνω μας. Αυτός ο μηχανισμός είναι τόσο «λυτρωτικός» και εσωτερικά συνεπής που και η ίδια η λογική επιχειρηματολογία δεν μπορεί να τον κλονίσει. Γι’ αυτό και παρατηρούμε ποικίλους παραλογισμούς οι οποίοι γίνονται δεκτοί ως κάτι φυσιολογικό από το κοινωνικό σώμα: αν οι μετανάστες δουλεύουν μας κλέβουν τις δουλειές, αν όχι, πληρώνουμε για να τους ταΐζουμε· αν προσπαθούν να ενσωματωθούν νοθεύουν την ελληνικότητα της κοινωνίας, αν όχι αποτελούν ξένο σώμα· αν είναι νόμιμοι ο νόμος πρέπει να αλλάξει, αν είναι «λαθραίοι» παραβιάζουν το νόμο κλπ. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού και της «λυτρωτικής» επενέργειας που μπορεί να έχει πάνω σε ένα ανώριμο κοινωνικό εγώ μπορεί να ρίξει λίγο περισσότερο φως στην αλματώδη απήχηση της ρατσιστικής-φασιστικής βίας και ιδεολογίας. Αυτή, 1) είναι άτρωτη απέναντι στη κριτική που της ασκείται δημόσια, 2) επιζητεί διαρκώς την αντιπαράθεση – λεκτική και φυσική – στον δημόσιο χώρο και 3) στις στιγμές και τους τόπους που δεν παρατηρείται την προκαλεί η ίδια. Φαίνεται λοιπόν σαν να είναι διαρκώς ανατροφοδοτούμενη.
Το ζητούμενο λοιπόν είναι να συνειδητοποιηθεί από όλους τους χώρους που προσβλέπουν στο πέρασμα σε ένα ανώτερο στάδιο κοινωνίας, ποιες είναι εκείνες οι ενέργειες και οι δράσεις που – χωρίς οι φορείς τους να το επιδιώκουν – τροφοδοτούν τους μηχανισμούς που περιγράφηκαν πρωτύτερα.
* Η ενδοβολή είναι η διεργασία κατά την οποία ένα εξωτερικό φαινόμενο παρερμηνεύεται από το άτομο ως φαινόμενο με εσωτερική προέλευση. Στις ήπιες μορφές της η ενδοβολή ισοδυναμεί με μία ταύτιση του ατόμου με τα σημαντικά πρόσωπα που το περιβάλλουν. Υιοθετεί δηλαδή μία συμπεριφορά που ταιριάζει με τον χαρακτήρα κάποιου άλλου και όχι με τον εαυτό του. Στις αρνητικές της μορφές μπορεί να πρόκειται για μία πολύ καταστροφική διαδικασία. Για παράδειγμα κάποιος που έχει κακοποιηθεί, κακοποιεί και ο ίδιος.
Το ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί με βάση ένα άυλο λογισμικό, πίσω και κάτω από τις βιολογικές ηλεκτροχημικές λειτουργίες, φαίνεται και από τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα που παράγονται από την εγκεφαλική (νοητική) λειτουργία. Τα κύματα αυτά ανιχνεύονται με μηχανήματα στο εργαστήριο. Επίσης είναι γνωστά τα πειράματα διασύνδεσης εγκεφάλου και μηχανών και η τηλεκινησία μηχανισμών μόνο με τη σκέψη χάρη στην αποκωδικοποίηση των κυμάτων. Ακόμη, πρόσφατα έχουν διεξαχθεί πειράματα με ποντίκια όπου μαθαίνουν με μεταβίβαση πληροφοριών μέσω καταγεγραμμένων κυμάτων που μεταδίδουν οι εγκέφαλοι ποντικιών που γνωρίζουν αυτό που τα πρώτα αγνοούν. Δηλαδή καταγράφονται σε τσιπ τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα των εγκεφάλων των ποντικιών που ξέρουν πού θα βρουν τροφή, και μετά αναπαράγονται και μεταβιβάζονται στους εγκεφάλους των ποντικιών που έχουν άγνοια.
Όσον αφορά στον άνθρωπο έχει διαπιστωθεί ότι ο εγκέφαλοι των ψυχοπαθών έχουν περισσότερη φαιά ουσία από τον μέσο όρο, δηλαδή πιο εξελιγμένοι, πιο ευφυείς. Ωστόσο σε ορισμένες δομές του εγκεφάλου όπως η αμυγδαλή και ο προμετωπιαίος λοβός υπάρχει λιγότερη φαιά ουσία ή λειτουργού λιγότερο από τον μέσο όρο. Αυτό όμως μπορεί κάλλιστα να σημαίνει ότι η φύση πειραματίζεται για την εξέλιξη και βελτίωση του εγκεφάλου και του είδους.
Το ότι οι ψυχοπαθείς έχουν «μη κανονική αποκλίνουσα» συμπεριφορά δε σημαίνει ευθεία συσχέτιση με το έγκλημά κλπ. , αλλά ότι η κοινωνία, ο πολιτισμός και η ευφυΐα του συνόλου δεν συντονίζονται με τον εξελιγμένο εγκέφαλο. Έτσι ο εγκέφαλος αντιδρά στο παρωχημένο και περιοριστικό (ανελεύθερο) περιβάλλον. Ενώ σε διαφορετικές περιβαλλοντικές-κοινωνικές συνθήκες θα μπορούσε να παρουσιάσει μια καινοτόμο συμπεριφορά και προοπτική εξέλιξης, στο συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο εγκλωβίζεται σε ορισμένες περιπτώσεις σε μια αδιέξοδη συμπεριφορά. Έτσι και στην «κοινή γνώμη» τα άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά φαίνονται περίεργοι ή βίαιοι και αντικοινωνικοί. Αν και πολλοί ψυχοπαθείς προσαρμόζονται και πετυχαίνουν σημαντικά επιτεύγματα σε πολλά και διαφορετικά πεδία.
Άρα δε φταίει ο εξελιγμένος εγκέφαλος για την απόκλιση αλλά η άρρωστη εξουσιαστική κοινωνία…
Ένα επιπλέον στοιχείο που προκύπτει από τις έρευνες των νευροεπιστημόνων είναι η με ακρίβεια ρυθμισμένες οι ορμόνες κορτιζόλη και τεστοστερόνη που ρυθμίζουν τα συναισθήματα, την αντικοινωνικότητα και την ενσυναίσθηση , κυρίως στην περιοχή της αμυγδαλής. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η διατάραξη της ισορροπίας συνδέεται από τους νευροεπιστήμονες με την ψυχοπάθεια, οπότε αυτό σημαίνει ότι εγκέφαλος είναι εξ αρχής , από τη φύση του ρυθμισμένος σε ένα κοινωνικό – πολιτισμικό πρότυπο , δηλαδή στην προσαρμογή στις κυρίαρχες σχέσεις και συμβάσεις συμπεριφοράς. Ο νορμάλ είναι κοινωνικός, έχει ενσυναίσθηση συμπονά τους άλλους, ενώ ο αντικοινωνικός είναι μη κοινωνικός, κοινωνιοπαθής ή ψυχοπαθής.
Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η δομή του εγκεφάλου στηρίζεται σε μια πληροφοριακή δομή, και ότι αυτό που λένε οι φυσικοί για μάτριξ υπάρχει πρώτα απ’ όλα στον εγκέφαλό μας. Δηλαδή είναι τέτοια η δομή και η λειτουργία των νευρωνικών δικτύων , ώστε να είναι προγραμματισμένος από πριν, σαν θεμελιακή ρύθμιση, στην κοινωνική και πολιτισμική δομή, ως νόρμα, όπως την ξέρουμε ιστορικά. Οι κοινωνικές αξίες και σχέσεις, βασισμένες στην εξουσία, η γλώσσα, η σκέψη και η εννοιολογική πρόσληψη της εξωτερικής και εσωτερική πραγματικότητας είναι ήδη διαμορφωμένη από εγκεφαλικά-νευρωνικά καλούπια. Που ρυθμίζουν την αντίληψη και τη συμπεριφορά μας , αναπαράγοντας την υφιστάμενη κοινωνική και πολιτισμική (ταξική-ιεραρχική) δομή. Μόνη ελπίδα για διέξοδο, η πλαστικότητα του εγκεφάλου που ίσως αφήνει δυνατότητες και προοπτικές για απελευθέρωση και έξοδο από το μάτριξ του μυαλού μας και της εμπειρικής πραγματικότητας .
Οι εκπληκτικές ανακαλύψεις του τελευταίου αιώνα, από την θεωρία της σχετικότητας ως την κβαντική θεωρία, ανέτρεψαν εκ θεμελίων όλα όσα η ανθρώπινη νόηση θεωρούσε δεδομένα για το χώρο το χρόνο και την αιτιότητα. Αυτή η νέα γνώση θέτει τον άνθρωπο μπροστά σε ένα τρομερό δίλημμα: ή θα υποταχθεί στην εκμαυλιστική εφαρμοσμένη τεχνολογία και θα συνεχίσει την επιδίωξη της κυριαρχίας του πάνω σε άλλα όντα, ανθρώπινα και μη, ακολουθώντας το δόγμα του κυρίαρχου ανθρώπινου είδους με θεϊκή εντολή, ή θα αναθεωρήσει ριζικά τη θέση του στην κοινωνία, τη φύση και εν τέλει το σύμπαν.
Αν λοιπόν η νέα γνώση αποκαλύπτει ότι η πραγματικότητα – εξωτερική και εσωτερική – απέχει παρασάγγας από ό,τι πρεσβεύει η ιδεολογικοποιημένη κρατούσα επιστήμη (ως προέκταση της ιδεολογικοποιημένης κοινής λογικής), τότε η βασική έρευνα οφείλει να προσανατολίζεται προς αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα με σκοπό την ανάπτυξη ταξικής, κοινωνικής και ιδεατά κοσμικής συνείδησης. Κάποιο λάθος έχει γίνει στην ιστορία της ανθρωπότητας και η πορεία προς την πνευματική απελευθέρωση κατάντησε βιομηχανία τεχνοεφευρέσεων με σκοπό το χρήμα, την δόξα και την κυριαρχία. Η διόρθωση αυτού του λάθους είναι το μεγάλο διακύβευμα.
Αν δεχτούμε την κυρίαρχη άποψη περί της υλικής υπόστασης της νόησης, η οποία ενισχύεται και από τις ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης – και καταρχήν δεν υπάρχει κάποιος σοβαρός λόγος να διαφωνήσουμε με αυτήν – τότε οι έννοιες, οι ιδέες, οι σκέψεις και οι συλλογισμοί, παράλληλα με τις αισθητήριες πληροφορίες, δηλαδή τα δεδομένα-ερεθίσματα που προσλαμβάνουν από το περιβάλλον τα αισθητήρια όργανα-υποδοχείς, όλα αυτά τα «πνευματικά» στοιχεία της νόησης είναι υλικά πράγματα και φαινόμενα.
Οι εμπειρίες του περιβάλλοντος οργανώνονται και ερμηνεύονται από τον εγκέφαλο και έτσι κατηγοριοποιούνται και μορφοποιούνται σε έννοιες, αντιληπτικά σχήματα, ιδέες. Δηλαδή ερμηνείες των ερεθισμάτων που φτάνουν στις πέντε αισθήσεις. Ανάλογη είναι και οι διαδικασία των ερεθισμάτων και των μηνυμάτων που προέρχονται από το εσωτερικό του σώματός μας. Ακόμη και η φαντασία, ο συλλογισμός, η έμπνευση του καλλιτέχνη, η μαθηματική-επιστημονική σκέψη, η λογική, προέρχονται από ορισμένα δίκτυα νευρώνων και περιοχές του εγκεφάλου που διασυνδέονται με έναν θαυμαστά πολύπλοκο τρόπο, ενώ κέντρο δε φαίνεται να υπάρχει, καθώς οι νοητικές λειτουργίες (δηλαδή οι νευρωνικές λειτουργίες και διασυνδέσεις) βρίσκονται παντού και επικοινωνούν μεταξύ τους.
Επομένως η νόηση, η σκέψη έγκειται σε υλικά φαινόμενα, και συγκεκριμένα σε χημικές αλληλεπιδράσεις και ηλεκτρικές κενώσεις μεταξύ των νευρώνων. Άρα οι χημικές ενώσεις και αλλαγές στη δομή των μορίων, όπως και τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία συνιστούν ουσιαστικά δομές και φαινόμενα που εμπεριέχουν πληροφορία. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι η ύλη υπολογίζει, στο επίπεδο των στοιχειωδών σωματιδίων, τότε επιβεβαιώνεται ή πληροφοριακή ουσία των υλικών συστημάτων.
Επομένως μια ακολουθία χημικών αντιδράσεων και αλλαγών, ή αλλαγές στο ηλεκτρικό φορτίο και στην ανταλλαγή μικρομορίων ή σωματιδίων αντιστοιχεί σε κάποιο μήνυμα ή πληροφορία. Θα λέγαμε ότι αυτή η δομή αντιστοιχεί σε έναν ψηφιακό κώδικα, όπου με πολύ λίγα στοιχεία, με μια απλή στοιχειώδη δομή, αναπαριστά άπειρες σημασιολογικές-πληροφοριακές μονάδες. Άρα η ύλη και η ενέργεια, ως ισοδύναμες καταστάσεις , είναι επίσης ισοδύναμες με την πληροφορία.
Για να γίνεται όμως η πληροφορία (άυλη, όντας) υλική και η ύλη αντίστροφα πληροφορία ,σημαίνει ότι η ίδια η ύλη έχει την ικανότητα να αναπαριστά την πληροφορία, ότι η ίδια είναι πληροφορία. Και σε ένα βαθύτερο επίπεδο, η πληροφορία προϋπάρχει και συνέχει τα πάντα. Έτσι αναγκαίως πάμε σε μια αφαιρετική λογική, όπου αν αφαιρέσουμε την ύλη και την ενέργεια που αποτελούν τον εγκέφαλο και τις λειτουργίες του (και κατ’ επέκταση την ίδια τη βιολογία και τη ζωή, εν γένει), τότε αυτό που μένει είναι η καθαρή πληροφορία. Η πληροφορία δηλαδή αναγκαστικά προϋπάρχει και απλά εγγράφεται στην ύλη, σε οποιαδήποτε μορφή ύλης-ενέργειας.
Η πληροφορία αποθηκεύεται στον εγκέφαλο αλλά και σε άλλα μέρη του σώματος μέσω της μνήμης. Συνεπώς η ύλη έχει μνήμη, δηλαδή πληροφορία. Η ύλη έχει ως ιδιότητα τη μνήμη, μέσω της διάταξης και αναδιάταξής της, δηλαδή εγγράφεται σε αυτήν η πληροφορία και μπορεί περεταίρω να αναπαράγεται, άρα είναι η ίδια πληροφορία. Το γεγονός ότι η ύλη αναγνωρίζει την πληροφορία (π.χ. μια εικόνα προσώπου, έναν ήχο κλπ) σημαίνει ότι εμπεριέχει ήδη πληροφορία, σαν υπόβαθρο, η οποία όμως αναδιατάσσεται με κάθε νέα εισερχόμενη πληροφορία-ερέθισμα. Με άλλα λόγια, τα νευρωνικά κύτταρα και τα πολύπλοκα δίκτυα και δομές που σχηματίζουν μέσω των αλληλεπιδράσεών τους, συνιστούν ήδη μια βασική-θεμελιακή (default) πληροφορία, η οποία αναδιοργανώνεται σε νέα σχήματα και δομές, δηλαδή γνώσεις και ερμηνείες, ιδέες, έννοιες, αντιλήψεις, σκέψεις, συλλογισμούς, φαντασία, επινόηση, ανακάλυψη.
Το ότι η πληροφορία υπάρχει σε ένα άλλο οντολογικό επίπεδο, άυλο ή καθαρά ενεργειακό, φανταστικό, φαίνεται και από τους εξαιρετικούς και σπάνιους εγκεφάλους των σαβαντ ατόμων. Τα άτομα αυτά, συχνά αυτιστικά, έχουν υπερμνήμη και κάνουν πολύπλοκους «υπολογισμούς» με τεράστιους αριθμούς, συχνά πιο γρήγορα και από έναν υπολογιστή. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δε σκέφτονται ούτε υπολογίζουν πραγματικά, αλλά οι απαντήσεις έρχονται αυτόματα, ασυνείδητα στο μυαλό τους. Επίσης αυτοί οι άνθρωποι χαρακτηρίζονται από συναισθησία: βλέπουν ήχους, ακούν χρώματα, γεύονται ήχους και λέξεις ή αριθμούς. Οι εγκέφαλοί τους είναι υπερσυνδεδεμένοι, δηλαδή έχουν πολύ περισσότερες συνάψεις και συνδέσεις ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου.
Η συμβατική και κυρίαρχη άποψη των επιστημόνων είναι ότι δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς γίνεται αυτό. Όμως αν θεωρήσουμε ως δεδομένο ότι τα μαθηματικά υπάρχουν πραγματικά, a priori, σε έναν άλλο χώρο, αλλού, άυλο, τότε θα μπορούσαν να ερμηνευτούν αυτά τα φαινόμενα. Οι εγκέφαλοι αυτών των προικισμένων ανθρώπων λόγω της δομής συλλαμβάνουν αλλιώς την πραγματικότητα, και μάλιστα μια πραγματικότητα αόρατη και μη αντιληπτή για άλλους εγκεφάλους. Την πραγματικότητα της πληροφορίας και των μαθηματικών που προϋπάρχουν σε έναν άλλο χώρο, οντολογικά. Αν δηλαδή δεχόμασταν την άποψη φυσικών και μαθηματικών (και ταυτόχρονα λογικών επιστημόνων και φιλοσόφων) όπως ο Πένροουζ ή ο Φρέγκε και ο Γκέντελ και γενικότερα την πλατωνική σχολή για την οντολογία των μαθηματικών, θα μπορούσε να γίνει η ερμηνευτική σύνδεση αυτών των σπάνιων και ιδιαίτερων νοητικών ικανοτήτων με μια πραγματική (μαθηματική) πραγματικότητα που αποτυπώνεται ή επικοινωνεί με κάποιους εγκεφάλους. Ίσως μάλιστα δεν είναι αδύνατη η επικοινωνία με περισσότερους εγκεφάλους , μέσα από κάποιες διαδικασίες που προς το παρόν μας ξεφεύγουν. Πάντως διαπιστώνουμε ότι ο εγκέφαλος είναι ουσιαστικά μια υπολογιστική-μαθηματική δομή που επεξεργάζεται πληροφορίες, άρα είναι και ο ίδιος φορέας πληροφορίας.
Η δομή του εγκεφάλου (συνάψεις, δίκτυα, συνδέσεις) αντιστοιχεί σε πληροφορία που ήδη υπάρχει, αλλά αναδύεται και γίνεται συνειδητή από το άτομο. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονός ότι οι ασυνείδητες λειτουργίες του εγκεφάλου παίζουν καθοριστικό ρόλο στη μνήμη αλλά και στη μάθηση-γνώση, σύμφωνα με τις νευροεπιστήμες. Αυτό σημαίνει ότι η πληροφορία υπάρχει ήδη «κάπου εκεί έξω» και ότι ο ασυνείδητος εγκέφαλος τη συλλαμβάνει. Με κάποιον τρόπο όμως γίνεται συνειδητή ή όχι. Άρα ο εγκέφαλος αναπαράγει πληροφορία που ήδη υπάρχει. Ακόμη και η νέα πληροφορία που παράγει, π.χ. επιστημονικές ανακαλύψεις ή νέες θεωρίες όπως η σχετικότητα, δεν μπορεί να παράγονται από το μηδέν, από απλές βιοχημικές και ηλεκτρικές λειτουργίες των νευρώνων. Ακόμη όμως κι αν πρόκειται για πραγματικά νέα πληροφορία, αυτή ενσωματώνεται στην εν λόγω χώρο της ήδη υπάρχουσας πληροφορίας και την εξελίσσει ή αναβαθμίζει. Αυτή όμως η αλλαγή-αναβάθμιση γίνεται κατανοητή και συνειδητή από λίγους εγκεφάλους. Και όχι στη ολότητά της , αφού συμβαίνει σε ένα άλλο οντολογικό επίπεδο.
Ο εγκέφαλος είναι ένας πολύπλοκος ψηφιακός-πληροφοριακός χάρτης, με δισεκατομμύρια σημεία-στοιχειώδεις μονάδες (νευρώνες) , που συνδέονται και δικτυώνονται μεταξύ τους , ο οποίος χάρτης αντανακλά και αποτυπώνει την ευρύτερη «σφαίρα»-χώρο της πληροφορίας. Οι διαφορετικές συνδέσεις-«καλωδιώσεις» αντιστοιχούν σε διαφορετικές συντεταγμένες της πληροφορίας. Βέβαια οι συνάψεις των νευρώνων αποτυπώνουν και την εξωτερική-εμπειρική πραγματικότητα. Αυτή όμως είναι κατώτερη πληροφορία, ενώ η μαθηματική σκέψη αντιστοιχεί στην ανώτερη και άυλη πληροφορία εκτός του αισθητού κόσμου. Αυτό ίσως εξηγεί ότι κάποιοι προικισμένοι και ευφυείς εγκέφαλοι δεν είναι τόσο γειωμένοι στην περιβαλλοντική-γήινη-εμπειρική πληροφορία, δεν τα πηγαίνουν τόσο ή καθόλου καλά σε αυτόν τον τομέα.
Οι μοριακές δομές με άλλα λόγια, που δημιουργούνται από τις ηλεκροχημικές αντιδράσεις και διεργασίες των νευρωνικών δικτύων, άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο σταθερές, άλλες εξαιρετικά βραχύβιες, συνιστούν τα υλικά σημεία σε έναν νοητό, μαθηματικο-λογικό «χάρτη» της πληροφορίας. Έναν νοητό, άυλο, φανταστικό αλλά πολύ πραγματικό χάρτη δικτύου εννοιών και μαθηματικών αλγορίθμων και τύπων. Ένα ψηφιακό πρόγραμμα με ένα πολύπλοκο σύστημα-δίκτυο πληροφοριακών μονάδων, μηνυμάτων, εντολών, μοτίβων, προτύπων και σχεδίων. Μια νοόσφαιρα με εννοιολογικά και μαθηματικά σύμβολα, ως δομικά στοιχεία της.
Το γεγονός ότι ο εγκέφαλος κωδικοποιεί σε μοριακές δομές και νευρωνικές δομές-πλέγματα τις εμπειρίες του αλλά και τις γνώσεις, οι οποίες αποθηκεύονται σε μια επίσης μοριακή μνήμη, δηλαδή πληροφορία, δηλώνει ότι η ύλη είναι πληροφορία. Διότι πώς μπορεί να θυμάται η ύλη, αν δεν είναι διευθετημένη και οργανωμένη με βάση μπιτ πληροφορίας; Πώς γίνεται ο εγκέφαλος να κάνει πολύπλοκους αλλά και πιο απλούς υπολογισμούς και λογικές συνδέσεις-προτάσεις και να τις αποθηκεύει ως γνώσεις σε νευρωνικές-μοριακές αποθήκες, χωρίς να προϋπάρχει αυτός ο χάρτης ή χώρος ολικής-ενιαίας πληροφορίας;
Για παράδειγμα λέμε ότι «αυτό είναι ένα δέντρο» ή «5 μήλα και 7 μήλα μας κάνει 12 μήλα» (αλλά και γενικευτικά 5 + 7 = 12) ή ακόμη ότι «η φωτιά καίει άρα δεν πρέπει να ακουμπήσω το χέρι μου» ή «κρυώνω, άρα πρέπει να βάλω σακάκι», και όλες αυτές οι νοητικές καταστάσεις είναι μόνιμα εγγεγραμμένες σε νευρωνικές δομές. Πώς γίνεται όμως και αυτές οι υλικές δομές να είναι πληροφορία ή εννοιολογικές-σημασιολογικές διεργασίες του εγκεφάλου, χωρίς να υπάρχει ήδη η πληροφορία ως υπόβαθρο; Εξ ου λοιπόν και η άποψη ότι οι νευρωνικές-μοριακές-ηλεκροχημικές δομές – δηλαδή οι υλικές δομές – του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι «σημεία» και δίκτυα εγχαραγμένα σε έναν πολύ ευρύτερο πληροφοριακό-μαθηματικολογικό-εννοιολογικό χάρτη.
Εφόσον το δυαδικό σύστημα (0,1) είναι ο πιο απλός κώδικας για την αποκωδικοποίηση-επεξεργασία και αποθήκευσης πληροφορίας ίσως οι νευρωνικές και ηλεκροχημικές λειτουργίες του εγκεφάλου να αντιστοιχούν σε έναν τέτοιο σύστημα. Όπως εξάλλου και ο γενικός πληροφοριακός χάρτης ή χώρος πρέπει να είναι δομημένος με βάση το δυαδικό σύστημα.
Οι εν λόγω γνώσεις του ανθρώπου συνιστούν ένα αποτύπωμα-ένα σκιασμένο σχέδιο ενός πολύπλοκου δικτύου πάνω σε αυτόν τον χάρτη. Άρα είναι σύμβολα που αναπαριστούν περιοχές αυτού του χάρτη. Ίσως ενίοτε να τον εμπλουτίζουν, να τον επεκτείνουν, να σκιαγραφούν περισσότερες λεπτομέρειες και να τον εξελίσσουν, αυτόν τον πληροφοριακό χάρτη του πραγματικού σύμπαντος, του φανταστικού χώρου, δηλαδή του κβαντικού κενού.
Η καταπιεσμένη ύπαρξη ασφυκτιά υπό τον ρόγχο της εξουσίας που την σφίγγει και την πνίγει αργά, βασανιστικά. Από τη γέννηση ως τον θάνατο… Είναι το σημάδι της επιβολής, το στίγμα και το τραύμα που σε σημαδεύει από γεννησιμιού σου. Η εξουσία είναι διάχυτη σε όλες τις σχέσεις και τα βιώματα του ατόμου. Όλοι γεννηθήκαμε για να είμαστε ελεύθεροι, αλλά κάθε σχέση, κάθε συνήθεια, κάθε θεσμός, κάθε μάθημα της ζωής σε οδηγεί στην άγνοια του τι είναι η πραγματική ζωή και τι είναι η ελευθερία. Η εξουσία δεν είναι μόνο κάτι συγκεκριμένο, θεσμοί, φορείς, όργανα εξουσίας κλπ, αλλά και κάτι αόριστο, σε περιβάλλει από παντού, καθώς είναι το πλαίσιο κάθε εκδήλωσης της ζωής, είναι ο ίδιος ο πολιτισμός που καθορίζει τη σκέψη σου και τη συμπεριφορά σου, και είναι και μέσα σου. Επομένως δεν είναι εύκολα αναγνωρίσιμη και είναι πολύ δύσκολο να την πολεμήσεις.
Κάποιες υπάρξεις παραμένουν στην άγνοια, ίσως με κάποια νοσταλγία για κάτι οικείο αλλά ξεχασμένο, κάποιες άλλες χωρίς καμιά ανάμνηση. Κάποιες άλλες αντιδρούν , αντιστέκονται, δε δέχονται ως αυτονόητη αυτήν την κατάσταση ανελευθερίας. Καθώς όμως δεν ξέρουν οι άνθρωποι την ελευθερία, ψάχνουν σπασμωδικά, αντιδραστικά, δοκιμάζοντας ψήγματα και πτυχές της στερημένης ελευθερίας τους, της αθωότητας και της αγέρωχης ψυχής που τους την έχουν στερήσει τα ζόμπι της εξουσίας.
Πρώτο μάθημα: οικογένεια.
Η ιστορία ξεκινάει από εδώ. Όλα καλά κι ωραία στην αρχή, αγάπη, φροντίδα, ζεστασιά, παιχνίδι, ασφάλεια. Μεγαλώνοντας όμως κάτι μέσα σου σου λέει ότι δε φτάνουν αυτά, κάτι σου λείπει. Αρχίζουν τα πρέπει και τα όχι, οι φόβοι, οι ανασφάλειες για τη ζωή σου, για τους κινδύνους που ελλοχεύουν στον έξω κόσμο: αρρώστιες, κακοί άνθρωποι, τραυματισμοί. Το κυριότερο και το χειρότερο όμως είναι η υπακοή, ακόμη και σε παράλογες συμβατικότητες: να σέβεσαι τους μεγαλύτερους, τους δασκάλους σου, όσους έχουν εξουσία, τους γονείς σου, δηλαδή άσχετα από το τι προσωπικότητες είναι, από τη συμπεριφορά τους, τους συμπαθείς δεν τους συμπαθείς. Επίσης να δείχνεις συνεχώς ευτυχισμένος και ικανοποιημένος με τη ζωή σου. Δεν ξέρεις λοιπόν στην αρχή τι είναι αυτό που λείπει. Αρχίζεις τότε να ανησυχείς, να αναρωτιέσαι και να ψάχνεις…
Δεύτερο μάθημα: οι νοικοκυραίοι.
Πέρα από την οικογένεια, πρέπει να σέβεσαι και τους γείτονες, να μη δίνεις αφορμή με τη συμπεριφορά σου να σε «κακοχαρακτηρίσουν», όπου καλός σημαίνει να υπακούς τους κώδικες ευγενικής συμπεριφοράς και κακός να μη σέβεσαι, να αντιμιλάς, να ειρωνεύεσαι. Σε όλο αυτό το καταπιεστικό πλαίσιο δεν υπάρχει χώρος για αμφισβήτηση, παιδική ανεμελιά και «τρέλα». Η σοβαροφάνεια και ο καθωσπρεπισμός είναι το μόνο αποδεκτό πρότυπο συμπεριφοράς. Ακατανόητα αυτά για ένα παιδί, για έναν νέο αργότερα, που μέσα του έχει το σκίρτημα της ελευθερίας και του παιχνιδιού, της φιλίας, της περιπέτειας-πειραματισμού με τη ζωή, της αλητείας. Υπάρχει ένα κλίμα ενηλικοκρατίας, περισσότερο θα έλεγα έμοιαζε με γεροντοκρατία, μια απέχθεια για οτιδήποτε παιδικό, ανέμελο, αθώο, λες και τα παιδιά δεν είναι αρεστά, ιδιαίτερα σε φτωχά περιβάλλοντα μεροκαματιάρηδων γονέων, όπου δεν έχουν χρόνο για τίποτα άλλο παρά για επιβίωση και δουλειά. Και προπάντων ησυχία, το ύψιστο αγαθό των νοικοκυραίων. Οι αλάνες, οι πλατείες και τα γήπεδα ήταν οι μόνες νησίδες ελευθερίας, φιλίας, αλληλεπίδρασης. Πάντα όμως υπό επίβλεψη και περιορισμό.
Στις φτωχογειτονιές, στις εργατικές συνοικίες, ο πατέρας – και συμπληρωματικά η μητέρα – μαζί με τον παππού και τη γιαγιά κυριαρχούν και ορίζουν τη ζωή σου. Αν παίζεις στην πλατεία, ενοχλείς, θα ακούσεις από τους μεγάλους, από τους γέρους απαξιωτικά σχόλια, επικρίσεις για την προσωπικότητα και την οικογένειά σου. Απειλές για τιμωρία (κάποτε υπήρχε το ξύλο σαν την πιο πρόσφορη και αποδοτική λύση), παράπονα στους γονείς με τις γνωστές συνέπειες, κραυγές «φύγετε από εδώ παλιόπαιδα , δε σέβεστε, κλπ». Μια γερασμένη κοινωνία που έχει ξεχάσει τι είναι η παιδικότητα, ότι αυτοί που επιπλήττουν και δεν κατανοούν ήταν κι αυτοί κάποτε παιδιά. Τόσο δυνατή είναι η δύναμη της αφομοίωσης στην ενήλικη εξουσιαστική και ιεραρχική κοινωνία.
Ούτε στους δρόμους της γειτονιάς μπορείς να παίξεις ελεύθερα. Τώρα γιατί υπάρχει φόβος, αλλά και εξάρτηση από την εικονική πραγματικότητα. Παλιότερα γιατί ενοχλούσες τους γείτονες – νοικοκυραίους. Ναι, η μπάλα μπορεί να έσπαγε κάνα τζάμι, να χτύπαγε αυτοκίνητα να έμπαινε σε αυλές ή σε ταράτσες (ναι, ακόμη κι αυτό τους ενοχλούσε τους νοικοκυραίους, δεν ήθελαν να ασχοληθούν και να την πιάσουν να στη δώσουν), κι έτσι άρχιζε η γνωστή κατσάδα και τα βρισίδια. Τα παιδιά όμως δεν καταλαβαίνουν αυτήν την εμμονή με τα υλικά πράγματα, δεν καταλαβαίνουν γιατί είναι κακό να παίζουν στους μοναδικούς χώρους παιχνιδιού. Οι φωνές και τα γέλια των παιδιών ενοχλούν, ακόμη και τους δασκάλους… Αυτό όμως που ήταν το χειρότερο ήταν το μένος των μεγάλων απέναντι στην απείθαρχη και ανυπότακτη παιδικότητα και νιότη, δυσανάλογη αντίδραση στην όποια όχληση.
Όσα παιδιά δε δήλωναν αμέσως και πρόθυμα υπακοή και συγγνώμη γίνονταν τα μαύρα πρόβατα. Μια βεντέτα ξεκινούσε με τους μεγάλους, αφού προκαλούσαν μια εκδικητική μανία από τη μεριά τους. Ο στιγματισμός του «κωλόπαιδου», του άχρηστου, του ρεμαλιού κρεμιόταν σαν μόνιμη ταμπέλα στον λαιμό σου. Μια υποταγμένη κοινωνία δε θέλει την ελευθερία, τον αυθορμητισμό, την αμφισβήτηση, την ειλικρίνεια και τη γνησιότητα του παιδιού…
Τρίτο μάθημα: ο στιγματισμός και οι φύλακες του κράτους.
Και φυσικά υπήρχε και η επίσημη και σκληρή εξουσία, όταν δεν συνετιζόσουν. Όταν δεν άντεχαν τη φασαρία από τα γέλια και τις χαρούμενες παιδικές φωνές , οι φιλήσυχοι γείτονες καλούσαν, ποιον άλλον; την αστυνομία. Ακόμη και για μικρά παιδιά του δημοτικού ή του γυμνασίου. Σε μια εποχή λίγο μετά τη χούντα τα όργανα της τάξης κυνηγούσαν τα παιδιά σαν αγανακτισμένοι νοικοκυραίοι-πατριάρχες, όπως όλοι οι ενήλικοι. Με τη διαφορά ότι σε τρόμαζαν, σε απειλούσαν. Φυσικά όμως προκαλούσαν και το μίσος, για τον γερασμένο ενήλικα, για τον μισάνθρωπο, την εξουσία του πατέρα, της οικογένειας, της κοινωνίας-κράτους. Το θέμα από εκεί και πέρα ήταν ποιο από όλα τα συναισθήματα θα κυριαρχήσει…
Ακόμη και η διαφορετική εμφάνιση, η μουσική (το ροκ και το πανκ π.χ.) ενοχλούσαν και προκαλούσαν το μένος της εξουσίας, χωρίς πραγματική , έστω λογικοφανή, αιτία. Ο αστυνόμος ήταν/είναι ο τρόμος, η πυγμή του πατέρα, η δύναμη της κρατικής εξουσίας που εξαπολύει η κοινωνία ενάντια σε όσους είναι διαφορετικοί και αμφισβητούν την πειθαρχία για την πειθαρχία, την ησυχία για τη ησυχία, την ρουτίνα και την καταπίεση, τις κοινωνικές συμβάσεις που σε αρρωσταίνουν, αν έχεις μια στάλα ελευθερίας μέσα σου και στοιχειώδη λογική. Αν καβαλούσες μηχανή, είχες μακριά μαλλιά, άκουγες ροκ, ήσουν στιγματισμένος , στο στόχαστρο της εκδικητικής μανίας των ήσυχων και μίζερων νοικοκυραίων. Γιατί τους χαλάς την ησυχία τους, με το να τους θυμίζεις την παιδικότητά τους και την νεανική ελευθερία τους που θέλουν να ξεχάσουν, γιατί τη φοβούνται και τώρα πλέον τη μισούν κιόλας. Σκηνές στις γειτονιές με αστυνομικούς να κυνηγούν αυτούς τους ανυπότακτους και ελεύθερους νέους, να τους παρακολουθούν, να τους απειλούν και να του τρομοκρατούν (η ασφάλεια ξέρει τα πάντα, ακόμη και τι μάρκα είναι το γαλατάκι που πίνεις).
Μπορεί το πολιτικό σκηνικό να είχε αλλάξει, από τη μεταπολίτευση και τη δεξιά περάσαμε στο πιο «σοσιαλιστικό-δημοκρατικό» ΠΑΣΟΚ. Μπορεί να κυριαρχούσε τα τελευταία χρόνια στα στόματα όλων το σύνθημα «αλλαγή», χρειάζεται μια «αλλαγή». Πολύς κόσμος είχε μπουχτίσει με το παλιό. Αυτό το ένιωθαν βέβαια πιο πολύ οι νέοι, μαθητές και φοιτητές, νέα εργατόπαιδα, προφανώς και από πιο εύπορες τάξεις. Όμως οι γειτονιές δεν άλλαζαν, ή άλλαζαν απελπιστικά αργά (τα παιδιά θέλουν να τρέξουν, δεν ικανοποιούνται) τουλάχιστον οι εργατοσυνοικίες, με τις εργατικές πολυκατοικίες και την προσφυγική ιστορία τους. Ακόμη και η παραδοσιακή αριστερά είχε αρκετά από χαρακτηριστικά των νοικοκυραίων. Μιζέρια και καταπίεση παντού, δεν είχες από πού να ξεφύγεις…
Μάθημα τέταρτο: το σχολείο.
Παράλληλα με αυτό , παράλληλα με την οικογένεια και τη μιζέρια της γειτονιάς, υπήρχε και το σχολείο. Ο αυταρχισμός και ο δασκαλοκεντρισμός κυριαρχούσαν, ο καθωσπρεπισμός, η τάξη νεκροταφείο, ο σεβασμός και η ανοχή στο ξύλο και στην απαξίωση. Όποιος ξέφευγε από τη νόρμα, την κανονικότητα, αγόρι ή κορίτσι γινόταν ο αποδιοπομπαίος τράγος (τα κορίτσια ακόμη περισσότερο με τον γνωστό ρατσισμό-υποτίμηση του γυναικείου φύλου). Εξαιρέσεις βέβαια υπήρχαν, που σου έδιναν ελπίδα και κουράγιο, ότι καλά κάνεις και είσαι διαφορετικός, προχώρα, έχεις να δώσεις πράγματα, να αμφισβητείς, να προβληματίζεσαι, να ασκείς κριτικής σε αυτά που δε σου αρέσουν γύρω σου.
Σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει, το σχολείο έχει εκσυγχρονιστεί, οι εκπαιδευτικοί είναι πιο νέοι, μοντέρνοι, δημοκρατικοί(;). Πόσο όμως έχει αλλάξει πραγματικά το σχολείο στην ουσία του; Ο δάσκαλος είναι στο κέντρο, οι μαθητές υπακούν σε κανόνες που δεν έχουν σχέση με τον σύγχρονο τρόπο ζωής και τις εμπειρίες των παιδιών, ο γνήσιος διάλογος και η κριτική σκέψη δύσκολα εντάσσονται στη σχολική ζωή, πολύ πιο δύσκολα στο μάθημα. Ακόμη και οι νεότεροι εκπαιδευτικοί στον πυρήνα τους είναι στην πλειονότητά τους βαθιά συντηρητικοί, σημείο των άχαρων καιρών που ζούμε, όπου η ανάμνηση της ελευθερίας έχει χαθεί, όπως και η ζωντανή και ανυπότακτη συνείδηση. Στο σχολείο δε μαθαίνεις απλά: μαθαίνεις γνώσεις εργαλειακές, απομνημονεύεις ανούσιες πληροφορίες, μαθαίνεις να υπακούς σε κανόνες που έχουν σχέση με τη μελλοντική ζωή του ενήλικα σε μια ιεραρχική κοινωνία και όχι με τη γνώση καθαυτή. Οι εξαιρέσεις βέβαια είναι υπαρκτές , το πλαίσιο όμως δεν αλλάζει.
Αλλά και ευρύτερα, πόσο πραγματικά έχουν αλλάξει τα πράγματα; Υπάρχει ένας επιφανειακός πλουραλισμός, μια ρηχή δημοκρατικότητα που εύκολα δείχνει το αυταρχικό πρόσωπό της, η ελευθερία επιλογής, όχι ουσιαστικής, μόνο καταναλωτικής. Αν αμφισβητείς το σύστημα και την εξουσία, αργά ή γρήγορα θα αντιμετωπίσεις την καταστολή ή την απαξίωση. Δεν μπορείς να διαφέρεις ουσιαστικά να είσαι έξω από το κοπάδι. Από την ασφάλεια και ησυχία νεκροταφείου. Αυτά είναι τα μαθήματα της ζωής που σε μαθαίνουν στην υπακοή στην εξουσία, που νεκρώνουν τη συνείδηση και σκλαβώνουν το πνεύμα και την ψυχή. Το σύστημα όμως γεννά και ρωγμές, μικρές χαραμάδες για να πετάξουν οι ψυχές που αναζητούν την αναγέννηση.
Αντίσταση.
Και κάπου εκεί, στο γυμνάσιο και στο λύκειο, η εφηβική ψυχή αρχίζει να σκιρτά, η καρδιά να ανεβάζει παλμούς: η αναζήτηση ελευθερίας γίνεται έρωτας, πάθος για να σπάσεις τα δεσμά σου. Η αλητεία, η μουσική, τα λάιβ, οι παρέες στα πάρκα, οι πορείες , οι κουβέντες στα Εξάρχεια, οι εξεγέρσεις γίνονται τα μονοπάτια για το βίωμα της ελευθερίας, πραγματικής, έστω και αποσπασματικής, μια γεύση και αίσθηση πετάγματος στους ουρανούς, το σταμάτημα του χρόνου ή ένας άλλος χρόνος, αντιεξουσίας κόντρα στον εξουσιαστικό χρόνο. Η σύγκρουση με τους γονείς, τους μεγάλους-συντηρητικούς-νοικοκυραίους, με την εξουσία του σχολείου. Ένας παράλληλος κόσμος , ένας χώρος με συμπεριφορές, αξίες και στάσεις ζωής κόντρα στις νόρμες τις εξουσίας. Ισότητα, ελευθερία, εξέγερση, απόρριψη της αυθεντίας και την εξουσίας, της ιεραρχίας. Νιώθεις ότι ζεις αληθινά, ότι δεν είσαι ζόμπι που συμβιβάζεται και ακολουθεί την υποταγμένη μάζα.
Μάθημα πέμπτο (για προχωρημένους): νόμος και τάξη
Και η απάντηση σε αυτό το πάθος για ελευθερία, φυσικά η καταστολή, η βαρβαρότητας της εξουσίας, η αστυνομική βία. Για αυτό υπάρχουν οι νόμοι, για να διαιωνίζεται η ιεραρχία και η καταπίεση, μαζί με το κέρδος και την ανισότητα στον πλούτο και τη δύναμη. Ίσως τη χρειάζονται από την άλλη όσοι δεν έχουν συνείδηση και είναι ανελεύθεροι. Όχι όμως και αυτοί που έχουν πραγματική συνείδηση και ελεύθερο πνεύμα.
Τελικά λοιπόν σε κάθε κοινωνία, και στη δημοκρατία φυσικά, υπάρχει ένα απόλυτο σημείο αναφοράς, ο νόμος και η τάξη. Και σε τελευταία ανάλυση πίσω από το προσωπείο της δημοκρατίας κρύβεται το πρόσωπο της κρατικής καταστολής. Η οποία είναι η μόνη νόμιμη βία, αμείλικτη για όσους τολμούν να αρνούνται τον τεχνητό παράδεισο, δηλαδή το χρυσό κλουβί του καπιταλισμού και της μίζερης επιβίωσης μέσα σε αυτό. Για όσους θέλουν να αναπνεύσουν τον μεθυστικό αέρα της ελευθερίας, για όσους έχουν το πάθος για μια άλλη, πραγματική και ουσιαστική ζωή, όπου οι άλλοι είναι αδέλφια μας, γιατί είμαστε διαφορετικοί και για αυτό ίσοι και ελεύθεροι. Για όσους ονειρεύονται τον παράδεισο της άναρχης ψυχής και του συμπαντικού παιχνιδιού της ελευθερίας.
Για αυτούς η αναζήτηση της ελευθερίας δε σταματά ποτέ, συνεχίζεται αδιάκοπα. Γιατί ακόμη και στον πιο εκδημοκρατισμένο καπιταλισμό, θα υπάρχει πάντα η συνεχής τεχνολογική εξέλιξή του που ουσιαστικά επιτείνει τον έλεγχο της συνείδησης, της σκέψης και της συμπεριφοράς, στήνοντας ένα σκοτεινό σύστημα ολοκληρωτικού εξανδραποδισμού των ανθρώπων. Καλυμμένου βέβαια, αόρατου, αποσπώντας τη συναίνεση των υπηκόων του και για αυτό πιο επικίνδυνου και αποτελεσματικού. Όσο εξελίσσονται οι τεχνικές ελέγχου τόσο δυσκολότερο θα είναι να ξεφύγει κανείς και να επαναστατήσει. Αυτή είναι η δυστοπική συνθήκη που όμως υπόσχεται ο καπιταλισμός, τη διαφημίζει και την πουλάει ακριβά, όχι μόνο για τις τσέπες μας αλλά κυρίως για την ελευθερία μας, την ψυχή μας που εμείς του την παραχωρούμε ως αντάλλαγμα του τεχνητού παραδείσου που προσφέρει.
Η ελευθερία θα είναι πάντα αυτό το ουσιαστικό στοιχείο που λείπει όσο υπάρχει εξουσία, το απρόσιτο και ενερμήνευτο νόημα της ύπαρξης, της συνείδησης (όχι μόνο του ανθρώπου αλλά όλων των πλασμάτων), τού σύμπαντος, του τι είναι πραγματικό και τι ψεύτικο, της ζωής και του θανάτου, του τι υπήρχε πριν και τι θα υπάρχει μετά, τελικά του τι πραγματικά είναι.
ΑΜΕΣΟΣ ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ 3 